Spis treści:
-
- Wstęp
- Czym jest samokontrola, a czym samoregulacja?
- Co się dzieje, gdy tracimy równowagę?
- Potrzeby sensoryczne a samoregulacja
- Jak wspierać dzieci w samomonitorowaniu?
- Samomonitorowanie w praktyce
- Jak wspierać ucznia w samomonitorowaniu, wskazówki dla dorosłych.
- Systematyczność to klucz
- Wspieranie samoregulacji z wykorzystaniem pomocy TTS
- Samomonitorowanie i samoregulacja – podsumowanie
Jak się dzisiaj czujesz? Samomonitorowanie i samoregulacja u dzieci
Jak się dzisiaj czujesz? To pytanie, które często słyszymy na powitanie. Z pozoru proste, ale w praktyce wymaga od rozmówcy umiejętności rozpoznania własnych emocji, zrozumienia ich i nazwania słowami. Oznacza też wzięcie odpowiedzialności za to, jak się czujemy, oraz umiejętność poradzenia sobie z tym stanem zwłaszcza wtedy, gdy nie jest on łatwy.
Tyle w teorii, ale większość z nas dobrze zdaje sobie sprawę z tego, że w praktyce nie zawsze jest to proste. Skoro dorośli mają z tym trudność, to tym bardziej dzieci.
Zarówno dzieci, jak i dorośli mogą uczyć się, jak lepiej rozumieć siebie. W tym pomagają dwie kluczowe umiejętności: samomonitorowanie i samoregulacja.
Poniżej znajdziesz praktyczny przewodnik: czym to jest, jak wpływa na zachowanie i jak krok po kroku wdrożyć prostą „tablicę” do wspierania regulacji sensorycznej.
Czym jest samomonitorowanie, a czym samoregulacja?
Samomonitorowanie to nic innego jak regularne „sprawdzanie siebie”, czyli zwracanie uwagi na to, co czuję w danym momencie, jak reaguje moje ciało i umysł.
Samoregulacja natomiast to świadome działanie w odpowiedzi na te obserwacje: wybieranie strategii, które pomagają odzyskać równowagę emocjonalną i sensoryczną.
Zarówno samokontrola i samoregulacja wymagają umiejętności zwracania uwagi na istotne bodźce i odpowiedniego reagowania.
Uczniowie (i dorośli), którzy rozwijają te umiejętności, zazwyczaj potrafią:
- zachować spokój w reakcji na bodźce,
- lepiej się koncentrować,
- kontrolować swoje zachowanie,
- organizować i kończyć zadania,
- rozumieć siebie i swoje emocje,
- mieć poczucie skuteczności,
- wykazywać odporność psychiczną.
Co się dzieje, gdy tracimy równowagę emocjonalną?
Kiedy nie potrafimy skutecznie monitorować i regulować emocji, możemy poczuć się zagrożeni. Wówczas nasz organizm włącza tryb przetrwania. To naturalny mechanizm obronny, ale jeśli utrzymuje się zbyt długo, może szkodzić zarówno samopoczuciu, jak i relacjom.
U dzieci poczucie zagrożenia przejawia się często w czterech typowych reakcjach:
Walka
Gniewna, niekiedy agresywna reakcja na bodźce.
Grupowanie
Poszukiwanie podobnie myślących osób i dobieranie się w mniejsze lub większe grupy, które zapewnią poczucie bezpieczeństwa.
Ucieczka
Wycofanie, unikanie sytuacji lub osób.
Zamrożenie
Dysocjacja. Brak reakcji, podjęcia jakiegokolwiek działania i odłączenie się od sytuacji.
Potrzeby sensoryczne a samoregulacja
W kontekście potrzeb sensorycznych samoregulacja oznacza umiejętność dopasowania ilości bodźców do swoich możliwości.
Niektóre dzieci poszukują wrażeń (np. ruchu, dotyku, dźwięku), inne ich unikają. Umiejętność rozpoznania, czego potrzebują w danej chwili, jest kluczowa dla utrzymania równowagi i koncentracji w klasie, w domu czy podczas zabawy.
Gdy nasze zmysły są przeciążone lub niedostymulowane, organizm wchodzi w stan napięcia. Dlatego warto nauczyć się świadomie zarządzać poziomem pobudzenia, aby móc skupić się na nauce, odpoczynku czy zabawie. Jak tego uniknąć? Możemy w odpowiedni sposób pomóc swoim uczniom.
Jak wspierać dzieci w samomonitorowaniu emocji?
Rozwijanie umiejętności rozpoznawania naszych stanów pozwala na skuteczną samokontrolę i samoregulację.
- Naucz dziecko rozpoznawania własnych stanów emocjonalnych
Rozwijanie samoświadomości zaczyna się od prostego pytania: „Jak się teraz czuję?”. Pomaga ono zatrzymać się na chwilę i zauważyć, co dzieje się w ciele i w emocjach.
- Wychwytuj wczesne sygnały ostrzegawcze
Pomóż dziecku zauważać momenty, w których zaczyna tracić równowagę, np. kiedy wierci się, stuka ołówkiem, przyspiesza oddech lub przestaje słuchać.
- Rozpoznaj triggery
Każdy z nas ma swoje „wyzwalacze”: hałas, zmiana planu, zapach, zbyt wiele osób wokół. Warto je poznać i nauczyć się przewidywać, jak wpływają na samopoczucie.
- Naucz komunikacji
Pomóż dziecku mówić o tym, co czuje prostymi słowami: „Jest tu za głośno.”, „Potrzebuję przerwy.”, „Za dużo się dzieje.”
- Wdrażaj sprawdzone strategie
Przygotuj razem z dzieckiem kilka prostych, przećwiczonych sposobów, które pomagają mu się wyciszyć lub pobudzić do działania.
Samomonitorowanie w praktyce
Aby rozwijać umiejętności samokontroli i samoregulacji, konieczna jest systematyczna nauka i regularne powtarzanie tych umiejętności. Ważne jest także, aby ćwiczyć je w sytuacjach, gdy uczeń czuje się bezpiecznie, spokojnie i zgadza się na udział w takich aktywnościach.
Poniżej prezentujemy przykład prostej tablicy samoregulacji, która została przygotowana z myślą o wykorzystaniu wspólnie z uczniem/dzieckiem . Pomaga ona rozpoznawać aktualny stan emocjonalny oraz wskazywać jakie działania może podjąć dziecko w reakcji na nie.
| Co się dzieje w mojej głowie? | Wygląda na to, że: | To uczucie sprawia, że czuję się jak: | Co mogę zrobić tak się czując? | |
|---|---|---|---|---|
| NIE JEST DOBRZE | Trudno to określić. Mam za dużo energii i nie mogę się skupić. Przestaję słuchać tego, co mówią do mnie inni. | Wstałem/am z miejsca i dotykam wszystkiego, gdy chodzę po sali. Macham rękami bardzo dużo! | Czuję, że potrzebuję się błyskawicznie poruszać. Nie mogę siedzieć w jednym miejscu i dotykać wszystkiego, co znajduje się w moim zasięgu. | Mogę zrobić dziesięć pajacyków lub biegać w miejscu przez 3 minuty. Iść do strefy wyciszenia lub do przestrzeni sensorycznej, jeśli mam taką możliwość. |
| PRACUJĘ NAD TYM | Chcę się poruszać, poćwiczyć, bo inaczej sprawy mogą wymknąć się spod kontroli. | Macham nogami i stukam ołówkiem o blat ławki. | Czuję się, jakby po mojej skórze przeszło stado mrówek. Przyśpieszam niczym sportowy samochód. | Robię ćwiczenia oddechowe. Korzystam z pomocy i zabawek sensorycznych. |
| JEST DOBRZE | Czuję się w sam raz. / Czuję się spokojnie i czuję się skupiony/a. | Uczestniczę w zajęciach lekcyjnych tak, jak reszta klasy. | Czuję się komfortowo i przyjemnie. Uśmiecham się i cieszę z tej chwili! | Obserwuję siebie i regularnie badam, czy coś zaczyna się zmieniać. |
Najważniejszym elementem takiej tabeli jest wsparcie ucznia w zauważaniu, że jego reakcja na bodziec zaczyna się zmieniać. Tym jest właśnie samomonitorowanie. Uczeń działa proaktywnie i samodzielnie wybiera i stosuje odpowiednią strategię, zanim nastąpi silna reakcja.
Tabela powinna odzwierciedlać:
• percepcję jego reakcji sensorycznych,
• sposób, w jaki te reakcje wpływają na jego samopoczucie/odczucie,
• strategie, które faktycznie przynoszą pozytywne efekty w danym przypadku
Wskazówki dla dorosłych, jak wspierać ucznia w samomonitorowaniu
Systematyczność to klucz
Tak, jak nie da się nauczyć pływania podczas tonięcia, tak nie da się nauczyć samoregulacji w stresie.
Dlatego ćwiczenia i strategie warto wprowadzać w spokojnych momentach, kiedy dziecko czuje się bezpiecznie, jest uważne i otwarte na współpracę. To wtedy najskuteczniej utrwala się nawyk samomonitorowania.
Samomonitorowanie. Jak wesprzeć dziecko z wykorzystaniem pomocy TTS
Nierzadko dobrym rozwiązaniem jest także wykorzystanie do samoregulacji pomocy stworzonych z myślą o integracji sensorycznej. Istnieje wiele dobrych rozwiązań na rynku, wśród nich znajdują się pomoce z oferty TTS.
Lustrzane pomoce
Lustro pozwala dziecku na obserwowanie własnego oddechu, postawy i napięcia ciała. Podczas treningu samoregulacji może patrzeć na siebie, aby kontrolować powolny, głęboki oddech, obserwować zmianę wyrazu twarzy po wyciszeniu.
Lustrzane pomoce często są wykorzystywane w zabawach ekspresyjnych i terapeutycznych, takich jak: zrób minę, która pokazuje, że jesteś…, pokaż, jak wygląda złość / radość / zdziwienie, zmień swoją minę tak, aby było ci lżej.
Ułatwiają rozpoznawanie i nazywanie emocji. Dziecko, patrząc w lustro, widzi swoją mimikę i może ją odnieść do własnego stanu emocjonalnego. Pomagają dziecku zrozumieć, co czuje.
Zabawa obniża napięcie i ułatwia dziecku wejście w stan regulacji.
Opaska relaksacyjna na rękę
To dyskretny sposób na samoregulację dla dzieci potrzebujących uspokojenia i pomocy w skupieniu uwagi. Dzieci mogą przekręcać tarczę palcami, gdy noszą opaskę na nadgarstku lub trzymają ją w dłoni, aby uzyskać dodatkowe wrażenia sensoryczne.
Poduszka wibrująca
Dzieci, które zmagają się z problemami sensorycznymi nierzadko uwielbiają uspokajające je wibracje. Łagodne wibracje zachęcają do relaksu i uspokajają pobudzone dzieci. Aby poduszka zaczęła wibrować, wystarczy ją włączyć i delikatnie ściskać. Można ją przytulić, usiąść na niej lub wykorzystać do oparcie. Z poduszki można korzystać także w tradycyjny sposób, wyłączając wibracje.
Samomonitorowanie i samoregulacja – podsumowanie
Samomonitorowanie i samoregulacja to nie tylko modne pojęcia, ale konkretne narzędzia wspierające rozwój emocjonalny i sensoryczny dziecka. Dzięki nim uczniowie lepiej rozumieją siebie, szybciej wracają do równowagi i potrafią samodzielnie dbać o swój dobrostan w klasie, w domu i w relacjach z innymi.
Zobacz inne wpisy: Domowe sposoby wspierania integracji sensorycznej
