Spis treści:

1. 1. Co to jest integracja sensoryczna?
   2. Czym jest sala do terapii SI i dlaczego jest tak ważna?
   3. Dlaczego sala SI jest narzędziem terapeutycznym?
   4. Sala do terapii SI jej funkcje i cele terapeutyczne
   5. Jakie sa podstawowe zasady organizacji przestrzeni terapeutycznej?
   6. Jakie strefy powinna zawierać dobra sala integracji sensorycznej?
   7. Podsumowanie
   8. Inspiracje

Sala do terapii (SI) Integracji Sensorycznej to specjalistyczna przestrzeń zaprojektowana w taki sposób, aby wspierać dzieci z trudnościami w przetwarzaniu bodźców sensorycznych. Terapia integracji sensorycznej skierowana jest przede wszystkim do dzieci, u których występują zaburzenia w prawidłowym odbieraniu, interpretowaniu i reagowaniu na sygnały/odczucia docierające z otoczenia i własnego ciała.

Sala do terapii SI powinna zostać zaprojektowana tak, aby stymulować konkretne układy sensoryczne, takie jak układ przedsionkowy (równowaga), proprioceptywny (czucie głębokie), dotykowy, wzrokowy, słuchowy i węchowy. Sala do terapii integracji sensorycznej nie jest zwykłą salą ruchową ani przestrzenią zabaw. Jest to narzędzie terapeutyczne, którego struktura, wyposażenie i organizacja mają bezpośredni wpływ na skuteczność terapii.[3] Każdy element od rodzaju sprzętu po sposób jego rozmieszczenia powinien wynikać z założeń teorii integracji sensorycznej sformułowanej przez Jean Ayres.

Terapia Integracji Sensorycznej jest formą wsparcia rozwoju dziecka poprzez stymulację określonych zmysłów (zewnętrznych i wewnętrznych) i ich integrację, dzięki czemu następuje usprawnianie funkcji motorycznych, koordynacji i uwagi. Terapia ta odbywa się w specjalnie do stosowanym pomieszczeniu, które pozwala terapeucie poprzez wykorzystanie specjalistycznego wyposażenia na zastosowanie odpowiednich technik, umożliwiających integrację bodźców zmysłowych oraz doświadczeń płynących do ośrodkowego układu nerwowego.

Terapia SI może wyglądać jak zabawa, ponieważ dziecko uczestniczy w różnorodnych zadaniach ruchowych i sensorycznych, jednak te działania mają głębokie uzasadnienie neurofizjologiczne.

Najważniejsze zmysły – podstawa rozwoju

Dotyk – podstawa kontaktu z otoczeniem, rozwoju poznawczego i emocjonalnego.
Propriocepcja – poczucie ułożenia i ruchu własnego ciała; wspiera świadomość ciała, planowanie ruchu i koordynację motoryczną.
Układ przedsionkowy – równowaga, kontrola głowy i ciała.

Zmysły rozwijające się na bazie podstawowych zmysłów

Wzrok – rozpoznawanie obrazów i ocena odległości, percepcja przestrzenna.
Słuch – rozpoznawanie dźwięków, rozwój języka, emocji.

Zmysły dodatkowe

Węch – wspomaga orientację w otoczeniu, wpływa na emocje.
Smak – rozpoznanie i preferencje smakowe.

Stymulacja określonych układów zmysłowych pomaga w reorganizacji procesów przetwarzania sensorycznego, co może:

• poprawić równowagę i koordynację,
• zwiększyć świadomość własnego ciała,
• usprawnić planowanie ruchów,
• zmniejszyć nadwrażliwość na bodźce,
• poprawić funkcjonowanie w codziennych sytuacjach.
  Brak odpowiedniego wyposażenia lub nieprawidłowa organizacja przestrzeni obniża skuteczność terapii.

Stymulacja proprioceptywna

Ćwiczenia z naciskiem, wspinaniem, ciągnięciem, pchaniem pomagają dziecku lepiej rozpoznawać własne ciało i jego ułożenie w przestrzeni. Układ proprioceptywny pozwala dziecku rozpoznawać położenie własnego ciała w przestrzeni i oceniać siłę potrzebną do wykonania ruchu. W sali SI stymulacja proprioceptywna obejmuje ćwiczenia wymagające nacisku, wspinania, ciągnięcia, pchania, podnoszenia ciężarów lub pokonywania oporu.

Korzyści dla dziecka:

• zwiększenie świadomości ciała,
• regulacja napięcia mięśniowego,
• poprawa koordynacji wzrokowo‑ruchowej,
• lepsze planowanie ruchu.

Praca z dotykiem

Przez kontakt z różnymi fakturami i materiałami dziecko uczy się tolerować i interpretować bodźce dotykowe. Układ dotykowy jest jednym z pierwszych rozwijających się systemów sensorycznych i wpływa na percepcję powierzchni, temperatury, tekstury i siły nacisku. W sali SI dzieci mają kontakt z różnymi materiałami, co pozwala im stopniowo przyzwyczajać się do bodźców dotykowych i rozwijać tolerancję na różnorodność wrażeń.

Korzyści:

• zmniejszenie nadwrażliwości lub podwrażliwości dotykowej,
• rozwój percepcji manualnej (przydatnej do manipulacji przedmiotami, pisania, ubierania się),
• wzmocnienie integracji między zmysłem dotyku a innymi zmysłami, np. wzrokiem.

Integracja wzrokowo-ruchowa oraz słuchowa

Ćwiczenia angażujące wzrok i słuch wspierają koordynację sensoryczno-motoryczną oraz koncentrację uwagi. Ćwiczenia w tej specjalnie wydzielonej strefie sali SI angażują jednocześnie ruch i percepcję zmysłową, co pozwala dziecku skuteczniej integrować informacje sensoryczne w celu planowania ruchu i reagowania w codziennych sytuacjach.

Zanim przystąpimy do organizowania sali terapii integracji sensorycznej, powinniśmy przemyśleć dla jakiej grupy docelowej będzie ona przeznaczona. Od tego zależy to, jak zaaranżujemy naszą przestrzeń oraz w jakie pomoce i sprzęt powinniśmy ją wyposażyć. Inaczej będzie wyglądała sala przeznaczona dla małych dzieci 0–3 lata, a inaczej dla dzieci w wieku wczesnoszkolnym.

Dobrze zaplanowana sala SI to nie tylko sprzęt. To przemyślana przestrzeń, w której każdy element ma swoje miejsce i określoną funkcję. Dzięki odpowiedniemu, przemyślanemu rozplanowaniu sali Si można mieć pewność, że wszystkie rozwiązania będą wykorzystywane podczas pracy z dziećmi.

Wielkość i rozkład przestrzeni – sala integracji sensorycznej powinna mieć wystarczająco dużo miejsca, aby zapewnić swobodę ruchu, optymalnie jest to ok. 24–35 m² co umożliwia wykonywanie różnorodnych ćwiczeń bez ryzyka kolizji z innymi. [4]  Jeśli terapeuta pracuje w grupie, taka przestrzeń pozwoli również uniknąć kontuzji z uwagi na odpowiednią przestrzeń przy pracy na określonym sprzęcie.

Sprzęt do terapii – bezpieczeństwo przede wszystkim – sprzęt musi być stabilny, wykonany z bezpiecznych materiałów, najlepiej potwierdzony odpowiednimi certyfikatami, bez ostrych krawędzi. Samo podłoże w sali powinno amortyzować ewentualne upadki.

Kolory ścian oraz oświetlenie w sali integracji sensorycznej – to często pomijany temat, na który warto zwrócić szczególną uwagę. W trakcie pracy z dziećmi należy zadbać o jak najmniej tzw. „rozpraszaczy”. W związku z tym ściany w sali do terapii SI powinny być pomalowane na naturalne, stonowane, łagodne kolory odporne na zabrudzenia i odpryski. Jaskrawe, pobudzające kolory mogą przynieść negatywny skutek w trakcie prowadzonej terapii.
Oświetlanie powinno być jak najbardziej naturalne, podobne do światła słonecznego, dopasowane do dzieci, które cierpią na nadwrażliwość wzrokową. Warto postawić na oświetlenie z funkcją regulacji jego natężenia.

Dostosowanie do potrzeb – nie ma jednej uniwersalnej sali SI każda powinna być dostosowana do potrzeb grupy dzieci, która z niej korzysta, co wymaga elastyczności i możliwości rozbudowy wyposażenia z czasem. Każde dziecko ma różne potrzeby terapeutyczne sensoryczne a i często z czasem te potrzeby zmieniają się, terapia więc też przechodzi swojego rodzaju ewolucje. Wobec powyższego wyposażenie w sali SI powinno być dopasowane do wielu potrzeb osób w terapii SI.

Podział na strefy – przestrzeń warto podzielić na strefy funkcjonalne. Odpowiedni podział pomaga efektywnie poprowadzić terapię i skupić uwagę dziecka na określonych zadaniach. Dzięki temu, uczestnik zajęć, a nie rozprasza się a terapia przynosi oczekiwane efekty. Sala do terapii integracji sensorycznej powinna być starannie zaprojektowana, tak aby wspierać rozwój wszystkich zmysłów dziecka. Podział przestrzeni na odpowiednie strefy umożliwia ukierunkowaną stymulację i efektywną terapię.

Funkcjonalna sala integracji sensorycznej powinna być podzielona na kilka wyraźnych stref, które odpowiadają różnym formom aktywności i potrzebom terapeutycznym dzieci. Taki podział nie tylko zwiększa bezpieczeństwo zajęć, ale także pozwala terapeucie elastycznie planować terapię i dostosowywać ją do możliwości oraz diagnozy dziecka. Wielkość i wyposażenie poszczególnych obszarów/stref powinny być każdorazowo dopasowane do grupy pacjentów korzystających z sali.

Pierwsza strefa to przestrzeń przeznaczona do aktywności dynamicznych, wymagających swobody ruchu i zmiany kierunku. W tym obszarze najlepiej sprawdza się gładka, twarda nawierzchnia, która umożliwia korzystanie z deskorolek, torów przeszkód, ćwiczeń biegowych czy slalomów. Jest to miejsce intensywnej pracy nad koordynacją, planowaniem ruchu oraz orientacją w przestrzeni.

Druga strefa powinna zapewniać większy komfort i amortyzację. Zazwyczaj pokrywa się ją wykładziną dywanową lub dywanem, co sprzyja ćwiczeniom równoważnym i kołyszącym. To tutaj umieszcza się huśtawki, kołyski, deski równoważne czy trampoliny, wykorzystywane do stymulacji układu przedsionkowego i proprioceptywnego w bardziej kontrolowanych warunkach.

Trzecia strefa pełni przede wszystkim funkcję zabezpieczającą i regeneracyjną. Dominują w niej materace i miękkie elementy, które chronią dziecko przed urazami i pozwalają na bezpieczne wykonywanie bardziej wymagających aktywności ruchowych. W tej przestrzeni realizowane są ćwiczenia takie jak przewroty, rozciąganie, masaże oraz aktywności z wykorzystaniem sprzętu podwieszanego. Ze względu na specyfikę ćwiczeń, sprzęt ten najczęściej montuje się do odpowiednio przygotowanych stelaży lub belek sufitowych.

Dopiero po wyznaczeniu stref kluczowe jest przemyślane dobranie wyposażenia, które umożliwi kompleksową realizację terapii. Podstawę stanowią pomoce do stymulacji trzech kluczowych systemów sensorycznych: równowagi, czucia głębokiego oraz dotyku. Dopiero w dalszej kolejności sala może być uzupełniana o elementy wspierające percepcję wzrokową, słuchową, węchową czy smakową. Dobrze zaprojektowana sala integracji sensorycznej sprzyja prowadzeniu terapii w atmosferze akceptacji i bezpieczeństwa. Dla dziecka zajęcia powinny być przede wszystkim atrakcyjną zabawą, która jednocześnie wspiera rozwój motoryczny, emocjonalny i poznawczy, buduje poczucie sprawczości, zachęca do eksplorowania otoczenia oraz ułatwia nawiązywanie relacji społecznych.

Sala do terapii integracji sensorycznej nie jest jedynie zbiorem specjalistycznego sprzętu ani atrakcyjną przestrzenią ruchową dla dziecka. Jest funkcjonalnym narzędziem terapeutycznym, którego skuteczność zależy od spójności pomiędzy teorią integracji sensorycznej, diagnozą funkcjonalną dziecka oraz sposobem organizacji przestrzeni i doboru pomocy terapeutycznych.

Kluczowe znaczenie ma uwzględnienie hierarchii rozwoju zmysłów, opisanej przez Jean Ayres, oraz skoncentrowanie terapii na najważniejszych mechanizmach przetwarzania sensorycznego. To one stanowią fundament dla rozwoju, planowania motorycznego, regulacji emocjonalnej i funkcji poznawczych. Sala SI powinna więc umożliwiać wywoływanie celowych reakcji adaptacyjnych, a nie jedynie dostarczać bodźców.

Równie istotna jest przemyślana organizacja przestrzeni terapeutycznej: podział na strefy, zapewnienie bezpieczeństwa, odpowiednia kolorystyka, oświetlenie oraz elastyczność wyposażenia. Dzięki temu terapeuta może płynnie dostosowywać przebieg zajęć do aktualnych potrzeb dziecka, jego możliwości regulacyjnych i celów terapeutycznych, które często zmieniają się w trakcie procesu terapii.

Terapia prowadzona w takiej przestrzeni ma formę atrakcyjnej aktywności, jednak jej podstawą pozostaje świadome, kliniczne myślenie terapeuty.

Należy pamiętać, że to nie sama sala do terapii SI „leczy”, lecz staje się przedłużeniem rąk terapeuty, narzędziem, które właściwie zaplanowane i używane w profesjonalny sposób, realnie wspiera rozwój dziecka i jego funkcjonowanie w codziennym życiu.

Zainspiruj się i zobacz odpowiednio wyposażone sale SI 

[1] Ayres, A. J. (1979).
Sensory Integration and the Child. Western Psychological Services, s. 45–119.
[2] Ayres, A. J. (1972).
Sensory Integration and Learning Disorders. Los Angeles: Western Psychological Services, s. 9–27. – przetłumaczone na PL.
[3] Bundy, A. C., Lane, S. J., Murray, E. A. (2002).
Sensory Integration: Theory and Practice. F.A. Davis Company, s. 165–182.
[4] https://integracjasensoryczna.info/sala-terapeutyczna-si-jak-zorganizowac/

Opracowanie:
Karolina Skrzydlewska, mgr pedagogiki w zakresie andragogiki z elementami gerontologii na Uniwersytecie Łódzkim.